Từ việc xác định nguyên nhân đơn lẻ đến tư duy an toàn hệ thống
Trong thực tiễn giao thông, các vụ va chạm thường liên quan đến nhiều yếu tố đan xen. Tuy nhiên, hoạt động xem xét sự cố theo cách truyền thống đôi khi chỉ tập trung vào việc quy kết trách nhiệm pháp lý hoặc xác định vi phạm của cá nhân trực tiếp lái xe. Phản ứng này giúp giải quyết khía cạnh xử lý vụ việc, nhưng chưa cung cấp đầy đủ thông tin để ngăn ngừa các nguy cơ tương tự tái diễn trên toàn hệ thống.
Các nghiên cứu an toàn đường bộ hiện đại chỉ ra rằng con người luôn có thể mắc sai sót vô ý do áp lực, mệt mỏi hoặc phản ứng chậm. Phương pháp tiếp cận Hệ thống An toàn (Safe System Approach) do Liên Hợp Quốc và Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thúc đẩy cho rằng: hệ thống giao thông cần được thiết kế và vận hành để bù đắp cho những sai sót con người, nhằm hạn chế tối đa nguy cơ tử vong và thương tích nghiêm trọng.
5 đặc tính cốt lõi của Khung phương pháp luận 5i
Xuất bản năm 2024 trên tạp chí khoa học Accident Analysis & Prevention, nghiên cứu của các chuyên gia TS. Tho Bella Dinh-Zarr, Ray Shuey và Lori Mooren đã tổng hợp kinh nghiệm từ nhiều quốc gia và đề xuất Khung 5i. Mô hình phác thảo 5 đặc tính định hướng quá trình xem xét dữ liệu:
- Chuyên sâu (In-Depth): Phân tích chuỗi diễn biến theo mốc thời gian trước, trong và sau va chạm. Nhìn nhận mối tương quan giữa con người, phương tiện, điều kiện hạ tầng, môi trường và các yếu tố quy trình vận hành.
- Khách quan (Impartial): Đánh giá chứng cứ dựa trên các tiêu chí khoa học trung lập, hạn chế giả định chủ quan hay việc quy chụp nguyên nhân sơ bộ.
- Kịp thời (Immediate): Tiếp cận và ghi nhận sớm các dữ liệu hiện trường có tính chất dễ thay đổi hoặc thất lạc, hỗ trợ việc đưa ra các khuyến nghị an toàn kịp thời.
- Độc lập (Independent): Đề cao tính độc lập chuyên môn trong việc phân tích thông tin, góp phần nâng cao độ tin cậy và tính minh bạch của các bài học rút ra.
- Phòng ngừa thương tích (Injury Prevention): Đặt việc bảo vệ tính mạng, tăng khả năng sống sót và giảm mức độ nghiêm trọng của chấn thương làm trọng tâm cốt lõi của việc khai thác dữ liệu.
Tư duy hệ thống và khả năng ứng dụng thực tiễn
Khung 5i nhìn nhận dữ liệu sau va chạm như một nguồn tri thức giúp nhận diện rủi ro hệ thống. Khi xảy ra sự cố, bên cạnh hành vi lái xe, quá trình phân tích mở rộng sang tình trạng kỹ thuật của xe, thiết kế đoạn đường, tầm nhìn giao lộ, cũng như hiệu quả của công tác ứng phó khẩn cấp.
Việc ghi nhận đầy đủ thông tin giúp các cơ quan chuyên môn và doanh nghiệp có thêm cơ sở tham khảo để nâng cấp tiêu chuẩn an toàn phương tiện, cải thiện các điểm bất hợp lý trên hạ tầng, hoặc điều chỉnh quy trình vận hành đội xe. Những giải pháp mang tính hệ thống này đóng vai trò quan trọng trong việc chủ động phòng ngừa rủi ro cho cộng đồng.
Nguồn tài liệu tham khảo cho phát triển bền vững
Nguồn tài liệu học thuật về Khung 5i được các tổ chức chuyên môn - trong đó có Câu lạc bộ Xe hơi Việt Nam (AA Vietnam), đại diện của Liên đoàn Ô tô Thế giới (FIA) tại Việt Nam - trích dẫn và chia sẻ như một tài liệu tham khảo bổ trợ.
Định hướng phòng ngừa thương tích của Khung 5i thể hiện sự tương đồng với Mục tiêu Phát triển Bền vững SDG 3.6 và SDG 11.2 của Liên Hợp Quốc, cũng như tinh thần của Thập kỷ Hành động vì An toàn Đường bộ 2021–2030.
Việc tăng cường tiếp cận các nghiên cứu khoa học quốc tế sẽ góp phần tích cực vào hành trình xây dựng môi trường di chuyển an toàn và bền vững tại Việt Nam.
Nguồn: AA Vietnam
