Ở nhiều quốc gia, thư viện không đơn thuần là nơi cất giữ sách mà là biểu tượng của tri thức và văn minh. Hàn Quốc gây ấn tượng với những thư viện công cộng hiện đại, trở thành điểm đến văn hóa của người dân và du khách. Trung Quốc đầu tư những thư viện đồ sộ mang dấu ấn Khổng học và tư tưởng phương Đông. Tại Mỹ, Úc hay châu Âu, các trường học từ giáo dục mầm non đến giáo dục đại học đều đặt sách ở trung tâm của đời sống giáo dục. Có thể thấy, văn hóa đọc được nuôi dưỡng từ sớm, thông qua thư viện mở, không gian học tập cộng đồng và những quán cà phê sách bao quanh khuôn viên trường.
Đáng suy ngẫm là khi nhìn lại không gian giáo dục ở Việt Nam. Xung quanh nhiều trường học, đặc biệt ở đô thị, dễ thấy các quán game, karaoke, hàng quán tạm bợ, trong khi thư viện cộng đồng, không gian thể thao, khu thực hành hay công viên học tập lại hiếm hoi. Không ít tệ nạn xã hội nảy sinh từ chính những khoảng trống ấy.
Khi môi trường học tập không được nâng đỡ bởi hệ sinh thái văn hóa - tri thức, thì việc hình thành một xã hội học tập trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Đã đến lúc cần một sự thay đổi mang tính căn cơ trong tư duy văn hóa. Sự thay đổi ấy không chỉ đến từ các chính sách giáo dục, mà bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ trong mỗi gia đình. Người đàn ông với vai trò trụ cột tinh thần không chỉ được đo bằng sự hào sảng trên bàn rượu, mà bằng khả năng tạo dựng một không gian tri thức cho con cái.
Việc chuyển trọng tâm từ các hình thức phô trương sang tôn vinh tri thức không phải là sự phủ nhận những nhu cầu giải trí hay giao tiếp xã hội, mà là một sự tái định vị giá trị. Đó là chuyển từ ngắn hạn sang bền vững, từ hình thức sang chiều sâu nội dung, duy trì tinh thần học tập suốt đời.
Một tủ sách trong phòng khách, một góc đọc nhỏ trong gia đình, hay một lời hẹn “qua nhà nhau cùng đọc và bàn về một cuốn sách hay” có thể chưa tạo ra thay đổi ngay lập tức. Nhưng chính những điều tưởng như giản dị ấy lại là hạt mầm cho một xã hội biết trân trọng tri thức.
Khát vọng vươn mình của dân tộc không thể chỉ dựa vào tăng trưởng kinh tế hay hạ tầng vật chất. Nền tảng sâu xa hơn nằm ở văn hóa học thuật và tinh thần ham học. Khi sách trở thành niềm tự hào, khi tri thức được đặt ở vị trí xứng đáng trong đời sống, thì xã hội học tập mới thực sự hình thành.
Và có lẽ, hành trình ấy bắt đầu từ câu hỏi rất đời thường: trong ngôi nhà của mình, chúng ta dành chỗ trang trọng nhất cho điều gì?
Tác giả: Hồ Đình Việt - nguyên viện trưởng Viện nghiên cứu đào tạo và cung ứng nhân lực chất lượng cao
