Con trâu tuy chậm chạp, hiền lành, ít đánh nhau, lại tượng trưng cho tinh thần thượng võ nhưng các "miếng đánh" lợi hại của nó đã được ghi lại trong Kim Ngưu Quyền của võ cổ truyền dân tộc.
Theo tài liệu của Võ sư Đoàn Đức Phước, truyền nhân đời thứ tám, Võ phái Bích Quang: “Kim Ngưu quyền là một trong những bài thảo bộ nổi tiếng trong hệ thống các bài quyền đặc trưng Võ cổ truyền Việt Nam thuộc dòng Võ Tây Sơn, bao gồm 17 liên hoàn thế chiến đấu. Kỹ thuật Kim Ngưu quyền phong phú, đặc thù, thể hiện nét văn hóa dân gian truyền thống, tượng hình muông thú và triết lý nhân sinh qua ý nghĩa các câu thiệu Hán Việt. Ngoài lời thiệu Hán Việt, Võ phái Bích Quang còn có bài phú Kim Ngưu quyền, lời lẽ văn chương bóng bẩy, sâu lắng, ý nghĩa gần gũi với những người tập Võ cổ truyền Việt Nam”.
Hình tượng trâu có dấu ấn sâu đậm trong văn hóa Việt
Lời thiệu Kim Ngưu quyền: “Lập tấn bái tổ/Tam bộ cung kính/Nhị bộ kính sư/Đồng tử khai quyền/Liệt địa đồ thành/Kim ngưu chiếu giác/Hường nghiệp dẫn thân/Lão tổ nghênh tân/Thiền sư tống khách/Tiên ông tọa thạch/Đồng tử đăng sơn/Hạn quyển song quyền/Thối khai lưỡng thủ/Tung thiên lập trụ/Hạ địa tầm châu/Đảo thế hắc hầu/Tùy cơ bạch hổ/Tung hoành ngũ lộ/Tấn hạng tam quan/Bạch hạc tầm giang/Kim kê độc lập/Lập bộ như tiền”.
Bài phú Kim Ngưu quyền: “Nằm trên mặt đất công thành/Trâu vàng liếc nhọn đôi sừng chiến chinh/Hường nghiệp thoăn thoắt đôi quyền/Lão tổ mến khách vội vàng bước lên/Thiền sư quyết tiễn khách đi/Tiên ông trở bộ về ngồi ngẫm suy/Đứa trẻ mở lối trèo non/Đôi quyền cuốn siết sách sao cho bằng/Lui về rạch mở đôi bên/Nhảy lên rơi xuống vững như cột đình/Điểm tay xuống đất tìm châu/Lui mình trở bộ thành hình khỉ đen/Bung ra cọp trắng vồ mồi/Dọc ngang năm hướng phá tan lũy đồn/Ba phen vượt ải công thành/Nhẹ nhàng như một cánh cò sang sông/Gà vàng cất tiếng gáy vang/Trở về bái tổ là đường xưa nay”.
Ngoài ra, trong võ cổ truyền dẫn tộc cũng đã ghi nhận các thế võ mang tên con Trâu (Ngưu) là: Bạch ngưu diệu giác (Trâu trắng lắc sừng), Độc ngưu đảo giác (Trâu dữ đâm sừng), Huỳnh ngưu nghinh giác (Trâu vàng giương sừng), Ngưu vương trá bại (Trâu vàng giả thua), Lão ngưu độc giác (Sừng độc của trâu già), Linh ngưu chuyển giác (Trâu linh đổi sừng), Kim ngưu chi giác (Sừng của trâu vàng), Thanh ngưu sừ địa (Trâu xanh cày đất), Ngưu giác trảm phạt (Sừng trâu chém), Hắc ngưu thôi giác (Trâu đen đẩy sừng), Thiết ngưu canh địa (Trâu sắt giữ ruộng), Thiết ngưu sừ địa (Trâu sắt khai mở)…
Nhiều nhà nghiên cứu đánh giá rằng: Hình tượng trâu mặc dù không xuất hiện nhiều trong các bài quyền như các con giáp khác nhưng động tác húc nhau của trâu lại được mô phỏng và sử dụng vào một số kỹ thuật chiến đấu cận chiến rất thực dụng, nguy hiểm. Trong đó, đặc sắc nhất là các kỹ thuật đánh cùi chỏ.
Nhiều miếng đánh hóc hiểm của trâu được biết đến tại các lễ hội chọi trâu
Theo Võ sư Uông Ngọc Tân, khi giao đấu, trâu mặc dù không nhanh nhưng lại có một thế đứng và thân pháp hết sức vững vàng. Khi lao vào đối thủ, trâu dùng đôi sừng nhọn của mình để “thử độ cứng” của đầu hoặc sừng đối phương. Động tác dạo đầu này khá giống với kỹ thuật của các đô vật khi bắt đầu xáp nội, “lòng tay tư” và tìm hiểu đối thủ. Trong giai đoạn tìm hiểu này, các đô vật luôn phải tạo ra một trạng thái cơ thể thăng bằng và tấn pháp vững vàng thì mới không bị đối thủ “bắt vía”, nhìn được sơ hở để triển khai những mảng miếng tấn công sau đó.
"Trong võ thuật phương Đông truyền thống, tấn pháp được xem là yếu tố cơ bản nhất và hết sức quan trọng. Một môn sinh khi bắt đầu tập cho đến khi thành thạo một bài quyền nào đó, yếu tố bắt buộc là phải luyện cho được một tấn pháp vững chắc với các bộ tấn cơ bản như trung bình tấn, trảo mã tấn, đinh tấn, xà tấn…", Võ sư Uông Ngọc Tân phân tích.
Vị Võ sư này cũng phân tích thêm, từ việc có thể đứng tấn tốt, môn sinh sau đó mới có thể học lên cao hơn và thực hiện được các đòn đấm, đá một cách vững vàng, đúng kỹ thuật. Nhìn rộng ra trong 12 con giáp hoặc so với một số loài vật thường được mô phỏng trong võ thuật, có lẽ trâu chính là con vật đạt được sự thượng thừa về thế đứng (tấn pháp) - chậm rãi, khoan thai, nhưng hết sức vững chắc.
Không chỉ có vậy, những mảng miếng lắc, lách, cạo, húc cặp sừng nhọn khi đánh nhau với đồng loại hay những loài vật khác của trâu giờ đây cũng đã được các võ sĩ nghiên cứu kỹ và tái hiện thông qua các kỹ thuật đánh chỏ: Chỏ ngang, chỏ cắm, chỏ tước, chỏ lệch. Đây là những kỹ thuật cận chiến hết sức lợi hại trên các võ đài ở những môn võ như MMA, Muay Thái…Đối thủ chỉ cần dính một đòn nào trong số đó sẽ dễ dàng bị hạ knock out.
Bài Kim Ngưu quyền
Được biết, ở Việt Nam môn phái Bình Thái Đạo của cố võ sư huyền thoại đất võ Bình Định Diệp Trường Phát (Sáu Tàu) đã lấy “Ngưu giác chỉ” làm biểu tượng của môn phái. Điều này bắt nguồn từ việc suy tưởng, nghiền ngẫm của cụ về bản chất tốt đẹp của loài trâu, rồi sau đó đúc kết thành giáo điều, môn quy của môn phái. Giáo điều gồm 5 điều: Nhẫn nại, đoàn kết, hy sinh, thật thà, dũng cảm. Môn quy cũng gồm 5 điều: Không phản sư phế đạo; không ỷ thế hiếp cô; Không sanh tâm đạo tặc; Không loạn dâm háo sắc; Không thắng vinh bại nhục.
