Thúc đẩy hệ sinh thái phát triển nghề bền vững: Dấu ấn và tầm nhìn từ hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam

Việc tổ chức các sự kiện quy mô quốc gia như Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam không đơn thuần là một sân chơi tranh tài của các nghệ nhân, thợ giỏi, mà đã trở thành một thiết chế chính sách quan trọng nhằm khơi nguồn sáng tạo, tôn vinh trí tuệ thủ công, đồng thời thúc đẩy quá trình chuyển hóa các giá trị truyền thống thành nguồn lực kinh tế nội sinh mạnh mẽ. Qua chặng đường 6 năm liên tục tổ chức (từ năm 2020 đến nay), hội thi đã khẳng định vai trò chủ lực trong việc định hình xu hướng thiết kế, nâng cao chất lượng sản phẩm và kết nối cung - cầu trên thị trường trong nước cũng như quốc tế. 

Bức tranh toàn cảnh và tiềm năng làng nghề

Quy mô và nguồn lực nhân lực dưới lăng kính dữ liệu thực tiễn phản ánh một hệ sinh thái vô cùng phong phú và bền bỉ. Theo báo cáo của Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn, cả nước hiện có tới 263 nghề, 1.975 làng nghề và làng nghề truyền thống đã được công nhận chính thức. Đây là một tiềm năng to lớn, khẳng định mật độ phân bổ và sức sống bền bỉ của các không gian văn hóa sản xuất trên khắp ba miền. Bên cạnh hạ tầng làng nghề, đội ngũ nhân lực với 2.541 nghệ nhân và thợ giỏi chính là tài sản quý giá nhất. Trong đó, cấu trúc lực lượng bao gồm 284 nghệ nhân cấp nhà nước (bao gồm 32 Nghệ nhân Nhân dân và 252 Nghệ nhân ưu tú), những "báu vật nhân văn sống" đóng vai trò giữ lửa, truyền nghề và chuẩn hóa các giá trị nghệ thuật truyền thống, kết hợp cùng 688 nghệ nhân cấp tỉnh và 1.569 thợ giỏi thuộc lĩnh vực ngành nghề nông thôn, lực lượng lao động tay nghề cao, trực tiếp vận hành các xưởng sản xuất, đổi mới kỹ thuật và tạo ra khối lượng sản phẩm khổng lồ phục vụ tiêu dùng và xuất khẩu.

Sự đa dạng về chất liệu và chiều sâu văn hóa được thể hiện trọn vẹn qua 5 nhóm sản phẩm chủ đạo tranh tài tại hội thi. Nhóm gốm sứ và thủy tinh hội tụ những tinh hoa từ các trung tâm gốm lâu đời như Bát Tràng, Phù Lãng, Chu Đậu..., thể hiện qua sự uyển chuyển của men, độ tinh xảo trong tạo hình và sự bứt phá trong các bộ sưu tập gốm trang trí không gian trà Việt. Nhóm dệt, thêu đan, móc là minh chứng cho sự khéo léo của đôi bàn tay người thợ qua các chất liệu lụa tơ tằm, thổ cẩm miền núi cao và kỹ thuật thêu tay đỉnh cao, mang đậm hơi thở văn hóa vùng miền từ Bắc chí Nam. Nhóm mây, tre, lá tự nhiên đại diện tiêu biểu cho xu hướng vật liệu xanh, thân thiện với môi trường, nơi các nghệ nhân biến những nguyên liệu mộc mạc thành các tác phẩm nghệ thuật gia dụng có tính ứng dụng cao. Nhóm đá, gỗ mỹ nghệ, sơn mài, khảm trai là sự kết hợp hoàn hảo giữa điêu khắc truyền thống và tư duy thẩm mỹ hiện đại, tái hiện những điển tích lịch sử, hào khí dân tộc qua từng thớ gỗ, mảnh vỏ trai và lớp sơn mài thâm trầm. Cuối cùng, nhóm khác gồm sừng, kim khí, hoa, tranh đã mở rộng biên độ sáng tạo của thủ công mỹ nghệ sang các lĩnh vực kim hoàn tinh xảo, tranh nghệ thuật và các vật liệu tái chế sinh học.

Đánh giá công tác tổ chức và kết quả hội thi

Công tác chuẩn bị và tiếp nhận tác phẩm được triển khai với tính hệ thống cao, từ việc ban hành các quyết định phê duyệt kế hoạch, thành lập Ban tổ chức, Hội đồng giám khảo cho đến việc xây dựng bộ quy chế và thể lệ đánh giá. Sự phối hợp nhịp nhàng giữa Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn cùng Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp đã tạo ra một không gian hội tụ chất lượng với 453 sản phẩm của 256 tác giả, nhóm tác giả. Tuy nhiên, nhìn nhận một cách khách quan từ các số liệu địa lý, bức tranh tham gia vẫn còn sự chênh lệch đáng kể giữa các vùng miền. Khu vực miền Bắc chiếm thế áp đảo với 359 sản phẩm của 203 tác giả, phản ánh sự năng động, truyền thống gắn kết lâu đời và lợi thế tiếp cận thông tin chính sách tốt hơn tại các trung tâm kinh tế - văn hóa lớn, trong đó riêng Hà Nội đạt tới 29 giải thưởng. Ngược lại, khu vực miền Trung và miền Nam có số lượng tác giả và sản phẩm tham gia còn khá khiêm tốn với miền Trung là 58 sản phẩm của 32 tác giả và miền Nam là 36 sản phẩm của 21 tác giả. Điều này đặt ra yêu cầu khách quan về việc đổi mới phương thức tuyên truyền, mở rộng độ phủ thông tin và có các cơ chế chính sách đặc thù nhằm kích thích phong trào sáng tạo thủ công tại các tỉnh phía Nam và miền Trung trong các mùa hội thi tiếp theo.

Đặc biệt, sự thành công của hội thi năm nay gắn liền với dấu ấn của các nghệ nhân, tác giả là những người đã có thâm niên gắn bó lâu năm, tâm huyết trọn đời với các lĩnh vực làng nghề. Họ không chỉ là những người gìn giữ kỹ thuật thủ công truyền thống mà còn liên tục đổi mới tư duy sáng tạo, cho ra đời những sản phẩm độc đáo, mang tính ứng dụng cao, dễ dàng đi vào đời sống đương đại và thường xuyên tham gia các hoạt động giao lưu, kết nối thương mại trong nước cũng như quốc tế. Tiêu biểu trong số các tác giả có các tác phẩm tiêu biểu được hội đồng đánh giá cao tại hội thi có thể kể đến nghệ nhân Ngô Bá Hoàng với bộ sưu tập "Gốm trang trí không gian trà Việt", tác giả Lê Thị Lan Hương với tác phẩm "Chạm vào tinh hoa đất trời", tác giả Nguyễn Văn Vinh với tác phẩm "Đèn mây", tác giả Vũ Văn Hoan với tác phẩm "Chiếc rọ rách", hay nghệ nhân Phạm Thu Thủy với tác phẩm "Sen nở". Bên cạnh đó, sự góp mặt của các tác giả, nghệ nhân cùng những tác phẩm tiêu biểu khác như Đặng Văn Bảy với "Liên Hoa tự", Phạm Duy Sơn với "Lọ tinh hoa - Bát Tràng", Phạm Thị Hòa với "Bình hoa mẫu đơn", Đặng Viết Bảo với "Khúc Dệt non ngàn", nhóm tác giả Nguyễn Trọng Xiêm, Nguyễn Thị Hiền, Nghiêm Thị Sang với "Bộ đèn đan mây" và "Bộ Bàn nơm", Đỗ Văn Cường với "Bộ lọ Diệp liên hoa", Nguyễn Đình Như với khay trà khảm ốc "Lưu dấu tuổi thơ", Nguyễn Văn Trung với "Bình hút tài lộc khảm ngũ sắc", hay Đặng Văn Hậu với "Ngựa Bạch mã" đã tạo nên một bức tranh phong phú về sự dấn thân và lao động nghệ thuật nghiêm túc. 

Bên cạnh đó, sự giao thoa thế hệ tại hội thi năm nay đã tạo nên những điểm nhấn xúc động và truyền cảm hứng mạnh mẽ, minh chứng cho dòng chảy tiếp nối không bao giờ đứt gãy của văn hóa truyền thống. Nghệ nhân cao tuổi nhất là ông Phạm Anh Dũng sinh năm 1945, nay đã 81 tuổi tại Hải Phòng thuộc nhóm thêu dệt, là hiện thân sống cho sự tận tụy, kiên tâm bám nghề và giữ gìn từng đường kim mũi chỉ qua bao thăng trầm thời gian. Sánh vai bên cạnh các bậc cao niên là tác giả trẻ tuổi nhất sinh năm 2015, mới 11 tuổi tại Hà Nội với các tác phẩm tranh sơn dầu đầy triển vọng. Sự góp mặt của thế hệ trẻ cho thấy nghệ thuật thủ công đang lan tỏa sâu rộng vào nhận thức của học sinh và thế hệ tương lai của đất nước.

Hệ tiêu chí đánh giá hướng tới kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững đã được Hội đồng Giám khảo, quy tụ các chuyên gia hàng đầu, nhà khoa học, họa sĩ và nhà phê bình nghệ thuật uy tín, triển khai một cách công tâm. Các tiêu chí này bao gồm tính độc bản và đổi mới sáng tạo, kiên quyết loại bỏ tư duy sao chép, lối mòn để mỗi sản phẩm phải là một câu chuyện văn hóa mang dấu ấn cá nhân rõ nét. Bên cạnh đó, sản phẩm phải đạt hàm lượng thẩm mỹ cao kết hợp công năng sử dụng thuận tiện trong đời sống hiện đại, đáp ứng xu hướng tiêu dùng thông minh. Tính thân thiện với môi trường và phát triển bền vững được ưu tiên tuyệt đối thông qua việc sử dụng nguyên liệu bản địa, quy trình sản xuất sạch, không phát thải độc hại, hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn. Cuối cùng, giá trị bảo tồn và thương mại hóa chú trọng vào các sản phẩm có nguy cơ mai một nhưng được cải tiến để dễ dàng thương mại hóa, đặc biệt là các dòng quà tặng, quà lưu niệm tinh xảo phục vụ du lịch văn hóa.

Bài học kinh nghiệm từ thực tiễn tổ chức

Từ quá trình triển khai và tổ chức Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam, Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn đúc rút ra một số bài học kinh nghiệm quan trọng mang tính thực tiễn cao:

Thứ nhất, tính đồng bộ và quyết liệt trong chỉ đạo, sự thành công của hội thi đòi hỏi sự chủ động, bài bản từ khâu xây dựng kế hoạch, thành lập các tiểu ban chuyên môn như Ban tổ chức, Hội đồng giám khảo đến việc ban hành đầy đủ thể lệ, quy chế đánh giá rõ ràng, minh bạch. 

Thứ hai, vai trò của công tác thông tin và truyền thông cơ sở, thực tế chênh lệch về số lượng tác phẩm tham gia giữa các vùng miền cho thấy công tác tuyên truyền cần phải sâu sát, phủ sóng rộng rãi hơn nữa tới tận các làng nghề xa xôi để không bỏ sót các tài năng và sản phẩm độc đáo. 

Thứ ba, sự kết hợp giữa truyền thống và thị hiếu đương đại, những sản phẩm tiêu biểu đều là minh chứng cho thấy nghệ nhân biết cách thổi hồn truyền thống vào các sản phẩm có tính ứng dụng cao, đáp ứng đúng nhu cầu thị trường thay vì sa vào lối mòn hoặc sao chép đơn thuần. 

Thứ tư, việc phát huy vai trò chủ thể của cộng đồng nghệ nhân, sự gắn bó lâu năm và tâm huyết của đội ngũ nghệ nhân chính là nền tảng cốt lõi quyết định chất lượng nghệ thuật cũng như sức sống trường tồn của các sản phẩm làng nghề trong đời sống đương đại. 

Thứ năm, tính khoa học trong việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ, việc kết hợp giữa cơ quan quản lý nhà nước, các hiệp hội chuyên môn và các tổ chức xã hội sẽ tạo ra một lực đẩy mạnh mẽ, bảo đảm sự phát triển đồng đều và bền vững cho các vùng sản xuất thủ công trên cả nước. 

Định hướng và giải pháp phát triển bền vững

Nhìn nhận về định hướng phát triển trong giai đoạn tới, Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và Phát triển nông thôn Lê Đức Thịnh nhấn mạnh rằng ngành thủ công mỹ nghệ cần tiếp tục được quan tâm đầu tư trọng điểm thông qua các nhóm giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần đẩy mạnh đổi mới tư duy thiết kế và ứng dụng công nghệ trong chuỗi giá trị, tổ chức thường xuyên các trại sáng tác, lớp bồi dưỡng kiến thức về xu hướng tiêu dùng toàn cầu và thẩm mỹ đương đại cho các nghệ nhân, thợ trẻ giúp họ kết hợp nhuần nhuyễn giữa kỹ thuật truyền thống và ngôn ngữ thiết kế hiện đại. Đồng thời, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, mã QR và chip NFC sẽ giúp minh bạch nguồn gốc, bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cho sản phẩm. 

Bên cạnh đó, theo Cục trưởng Lê Đức Thịnh, việc phát triển hệ sinh thái du lịch làng nghề và xúc tiến thương mại đóng vai trò hết sức quan trọng. Cần xây dựng mô hình gắn kết sản xuất thủ công mỹ nghệ với du lịch nông nghiệp, nông thôn để du khách vừa mua sắm vừa trực tiếp trải nghiệm quy trình chế tác, qua đó gia tăng giá trị kinh tế. Song song với đó, việc tận dụng tối đa các hiệp định thương mại tự do sẽ đưa sản phẩm thủ công vươn ra thị trường quốc tế, kết nối hiệu quả với các hiệp hội thiết kế và tham tán thương mại nước ngoài. 

Cuối cùng, Cục trưởng Lê Đức Thịnh đề xuất cần hoàn thiện khung chính sách đãi ngộ, thiết lập các gói tín dụng ưu đãi, quỹ hỗ trợ tài năng trẻ và vinh danh xứng đáng các nghệ nhân, đặc biệt là các làng nghề có nguy cơ mai một. Về phương thức tổ chức, Cục trưởng thống nhất kiến nghị duy trì chu kỳ tổ chức hội thi định kỳ từ 2 đến 3 năm một lần để đảm bảo độ chín, cho phép nghệ nhân có đủ thời gian nghiên cứu sâu và đầu tư trí tuệ cho ra đời các tác phẩm đột phá, tránh làm loãng chất lượng sáng tạo nghệ thuật. 

Hội thi sản phẩm thủ công mỹ nghệ Việt Nam đã và đang khẳng định vai trò là một bệ phóng quan trọng, nơi hội tụ tinh hoa văn hóa truyền thống và tư duy sáng tạo đương đại. Những tác phẩm tiêu biểu năm nay không chỉ mang lại niềm tự hào cho các tác giả từ Thủ đô Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh cho đến Huế, An Giang, mà còn là minh chứng hùng hồn cho sức sống mãnh liệt của trí tuệ Việt Nam trong giai đoạn hiện nay. Phát huy những thành quả đã đạt được, với sự chỉ đạo sát sao cùng sự vào cuộc quyết liệt của các cơ quan quản lý và địa phương, ngành thủ công mỹ nghệ Việt Nam chắc chắn sẽ vươn lên tầm cao mới, trở thành trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và kinh tế nông thôn bền vững.