Người phụ nữ hơn 30 năm khơi nguồn đam mê Quan họ

Phóng viên (PV): Là người con của quê hương Kinh Bắc, điều gì ở dân ca Quan họ khiến bà yêu thích và gắn bó suốt nhiều năm qua?

Bà Xuân Lan: Mình sinh ra và lớn lên ở Đình Bảng (Bắc Ninh), nhưng phải đến khi học tại Trường Sư phạm Ngô Gia Tự (Hà Bắc cũ), tình yêu với quan họ trong mình mới thực sự bắt đầu. Khi ấy, Đoàn Dân ca quan họ Hà Bắc đến biểu diễn minh hoạ cho các bài học ca dao, tục ngữ, dân ca tại Khoa Văn - Sử. Ngồi ở dưới mình say mê, mình thấy lối chơi đặc biệt, khác với nhiều vùng miền khác. Không chỉ đến với nhau bằng lời ca, tiếng hát mà người quan họ còn gắn kết với nhau qua lời ăn nết ở, qua cách ứng xử giữa các liền anh, liền chị. Mình thấy đây là một giá trị cực kỳ tốt. Bởi lẽ, hát ai cũng có thể hát được, nhưng văn hoá ứng xử của quan họ Bắc Ninh thì phải rèn luyện cả một cuộc đời. Mình thấy đây là nét đặc sắc nhất của quan họ và tình yêu của mình với quan họ bắt đầu từ đây. 

PV: Động lực nào khiến bà quyết định thành lập CLB Quan họ Đền Đô? 

Bà Xuân Lan: Qua nhiều lần giao lưu với bạn bè ở các vùng miền, mình nhận thấy mỗi địa phương đều có bản sắc văn hóa riêng.Với vùng đất Kinh Bắc, dân ca Quan họ chính là nét đẹp tiêu biểu nhất. Mình muốn thông qua các buổi giao lưu để cất lên làn điệu dân ca quan họ, cho mọi người thấy quan họ gần gũi với đời thường, thể hiện tình cảm và mối quan hệ giao tiếp giữa con người với nhau. Mình rèn giũa giọng hát, mang câu hát quan họ đến với nhiều bạn bè ở vùng miền. Khi mọi người hiểu và say mê quan họ, mọi người sẽ tìm về Bắc Ninh nhiều hơn. Đó cũng là cách để làn điệu quan họ có thể trường tồn, vĩnh cửu và chiếm ưu thế trong lòng người nghe. Chính mong muốn ấy đã trở thành động lực để mình thành lập CLB Quan họ Đền Đô và lan tỏa tình yêu quan họ đến với nhiều người hơn. 

PV: Theo bà, với cương vị là Chủ nhiệm CLB thì những yếu tố đã giúp bà duy trì hoạt động và phát triển CLB trong suốt hơn 30 năm qua?

Bà Xuân Lan: Trong quá trình hoạt động, CLB cũng không tránh khỏi những khó khăn, vất vả. Tuy nhiên, ở Đình Bảng có một lợi thế lớn là tinh thần đoàn kết của người dân. Trước khi thay đổi chính quyền hai 2 cấp thì Đình Bảng là một xã, vì thế mọi người gắn bó khá bền chặt. Người dân ở đây thường xuyên đi giao lưu, tiếp xúc với nhiều vùng miền, từ đó rút ra được những cái nét đặc sắc để bồi đắp cho quê hương. Đặc biệt, mọi người trong CLB rất mạnh dạn, dám nghĩ, dám làm, và sẵn sàng đi trước. Ngay từ những ngày đầu, CLB đã được sự quan tâm, giúp đỡ của Đảng uỷ và chính quyền địa phương. Trước đây, mỗi vụ mùa, các thành viên còn được hỗ trợ vài chục cân thóc. Đó là nguồn động viên lớn để CLB duy trì hoạt động và phát triển cho đến ngày hôm nay. 

PV: Hơn 3 thập kỷ gắn bó với quan họ, chắc hẳn bà đã trải qua nhiều chuyến giao lưu, biểu diễn và có không ít kỷ niệm đáng nhớ. Vậy đâu là kỷ niệm khiến bà ấn tượng và nhớ mãi đến hôm nay? 

Bà Xuân Lan: Nếu nói về một kỉ niệm đáng nhớ thì có lẽ là một lần mình đi giao lưu quan họ với bạn bè ở địa phương khác. Khi đó, họ hát một câu đối mà mình chưa biết và cũng chưa hát được. Thế nhưng sau khi nghe họ hát một lần, đến lần thứ hai mình đã thuộc lời và hát lại được ngay. Đó là bài “Còn duyên”, lời ca rất gần với thơ lục bát:“Còn duyên kẻ đón người đưa/ Hết duyên đi sớm về trưa mặc lòng/ Còn duyên ngồi gốc cây thông/ Hết duyên ngồi gốc cây hồng hái hoa.”

Lúc ấy mọi người đều khá bất ngờ vì mình còn trẻ nhưng lại có thể nhớ và hát lại được luôn. Từ đó, mọi người bắt đầu tin tưởng hơn và thường gọi mình là chị Hai Xuân Lan. 

PV: Trong quá trình truyền dạy quan họ cho nhiều học viên ở các độ tuổi khác nhau, điều gì đã giúp bà luôn giữ được niềm say mê và tinh thần tươi trẻ?

Bà Xuân Lan: Có nhiều người hỏi tại sao ở cái tuổi này mà mấy chục năm rồi vẫn cứ mê quan họ, vẫn cứ say như thế. Thực ra mình say mê là vì do các bạn học viên làm mình trẻ ra, làm mình yêu đời lên. Trước kia thì chỉ có các liền anh, liền chị ở tuổi thanh niên mới đi học nhưng bây giờ từ các cháu mầm non, tiểu học cũng đã bắt đầu làm quen với quan họ. Chính các cháu làm mình trẻ lại, có thêm động lực để vun đắp, để âu yếm, để truyền đạt cho các cháu.

Không chỉ ở trong làng xã, quan họ đã lan tỏa ra nhiều địa phương, nhiều tỉnh, thậm chí có cả bạn bè quốc tế đến giao lưu. Đặc biệt ở Đền Đô, di tích lịch sử quốc gia có nhiều du khách trong và ngoài nước đến thăm nên mình được giao lưu học hỏi nhiều. Tất cả nó như một cái luồng gió mới, giúp mình luôn tươi trẻ, và niềm say mê với quan họ. 

PV: Trong tương lai, bà có mong muốn gì cho sự phát triển của CLB Quan họ Đền Đô cũng như gìn giữ và lan tỏa quan họ Bắc Ninh? 

Bà Xuân Lan: Trong tương lai, dù là một CLB nhỏ so với nhiều làng quan họ khác, nhưng mình xác định phải duy trì hoạt động lâu dài và phát triển bền vững. Một CLB tuy nhỏ nhưng luôn cố gắng biểu diễn chỉn chu, từ âm thanh, sân khấu đến cách tổ chức để phụ huynh yên tâm gửi gắm con em tham gia. Điều quan trọng nhất là phải đảm bảo an toàn cho các em nhỏ, đồng thời tạo được môi trường sinh hoạt văn hóa lành mạnh, gắn với giáo dục truyền thống và kỹ năng sống. CLB có được sự duy trì như hôm nay cũng nhờ sự đồng hành, ủng hộ của các bậc phụ huynh.

Về lâu dài, mình mong muốn giữ được bản sắc văn hóa quan họ - vừa tiên tiến, vừa đậm đà truyền thống, trong đó coi trọng văn hóa ứng xử, bởi “lời chào cao hơn mâm cỗ” luôn là giá trị cốt lõi trong đời sống người Kinh Bắc. Bên cạnh đó, mình cũng mong muốn CLB có một không gian sinh hoạt ổn định, một nơi để các thành viên có chỗ thực hành, rèn luyện và giao lưu quan họ thuận lợi hơn, góp phần gìn giữ và phát huy di sản văn hóa của quê hương.

PV: Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của bà!